Mesnevi, iki farklı ama birbiriyle bağlantılı anlamı olan önemli bir kavramdır:
1. Edebi Tür (Nazım Şekli) Olarak Mesnevi:
Tanım: Klasik Türk, Fars ve Arap edebiyatlarında kullanılan, her beyti kendi içinde kafiyeli (aa, bb, cc, dd...) uzun şiirler yazmaya yarayan bir nazım biçimidir.
Özellikleri:
Beyit esasına dayanır. Her beyit kendi içinde kafiyelidir. Bu, şaire konu anlatımında büyük bir rahatlık ve sınırsızlık sağlar.
Uzun manzum eserler için idealdir. Sınırlı kafiye bulma zorunluluğu olmadığından, destan, aşk hikayeleri, öğretici ve dini-tasavvufi konular gibi binlerce beyitlik eserler yazılabilir.
Aruz ölçüsünün kısa kalıplarıyla yazılır.
Türk Edebiyatında Ünlü Mesnevi Örnekleri:
Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip) - İlk Türkçe mesnevi.
Mantıku't-Tayr (Gülşehrî) - Kuş Dili.
Hüsrev ü Şirin (Şeyhî)
Leyla vü Mecnun (Fuzûlî)
Harnâme (Şeyhî) - Fabl türünde.
Hayriyye (Nâbî) - Öğüt kitabı.
2. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Eseri Olarak "Mesnevî":
Bu, dünya çapında en bilinen anlamıdır. Mevlânâ'nın Mesnevî'si, yukarıda anlatılan nazım şekli kullanılarak yazılmış, ancak ismiyle özdeşleşmiş bir başyapıttır.
Tam adı: Mesnevî-i Mânevî (Manevi Mesnevi)
Yazarı: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (13. yüzyıl, Konya)
Dili: Farsça (İçinde Arapça, Türkçe ve Rumca beyitler de bulunur)
İçeriği:
Tasavvufi bir eserdir. İslam dininin ve tasavvufun derin manalarını, ahlaki ve insani değerleri öğretmeyi amaçlar.
Hikayelerle doludur. İçinde yüzlerce hikaye, fabl, öykü, menkıbe ve temsil bulunur. Bu hikayelerin her biri bir insani durumu, ahlaki dersi veya manevi bir hakikati açıklamak için anlatılır.
Ana teması "aşk"tır. İlahi aşk, insanın Allah'a ve evrene olan bağlılığı, kendini bilme ve olgunlaşma yolculuğu eserin özüdür.
Evrensel mesajlar içerir. Hoşgörü, sabır, şefkat, bilgelik, nefsi terbiye gibi konuları işler.
Yapısı: 6 ciltten (defter) ve yaklaşık 26.000 beyitten oluşur. Mevlânâ'nın söylediği, en yakın müridi Hüsameddin Çelebi'nin yazdığı kabul edilir.
Dünyadaki Yeri: Sadece bir şiir kitabı değil, bir ruhani rehber, bir felsefe ve hikmet kitabı olarak kabul edilir. Tüm dünyada okunur ve saygı görür. Batı'da en çok okunan şairlerden biri olan Mevlânâ'nın en önemli eseridir.
Özetle:
Mesnevi (şekil): Uzun şiirler yazmaya yarayan, her beyti kafiyeli bir nazım biçimi.
Mesnevî (eser): Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin, bu nazım şekliyle yazdığı, tasavvufi hikaye ve öğütlerden oluşan dünyaca ünlü başyapıtı.
